مجتمع آموزشی دخترانه غیر دولتی فدک
     
خلاصه نويسي
 
 
 

خلاصه نويسي: يادگيري بهتر در وقت كمتر

 

 

يكي از كارهاي بسيار مهمي كه شما داوطلبان عزيز در طي مطالعه و آمادگي براي كنكور بايد انجام دهيد اين است كه از روش خلاصه برداري مطالب در زمان مطالعه بهره ببريد. همان‌طور كه همه شما مي‌دانيد، خلاصه‌برداري، تاثير بسيار زيادي بر ميزان پيشرفت و يادگيري شما مي‌گذارد. با اينكه بيشتر داوطلبان از اهميت خلاصه‌برداري مطلع هستند، اما روش‌هاي خلاصه‌برداري و شيوه‌هاي صحيح آن را نمي‌دانند. به همين دليل در اين مقاله تصميم داريم تا شما را با خلاصه نويسي، اهميت آن و شيوه‌هاي صحيح اين كار، بيشتر آشنا كنيم.

دانشآموزاني كه در هنگام مطالعه تنها به خواندن مطلب مي‌پردازند، نسبت به دانشآموزاني كه در هنگام مطالعه، خلاصه برداري مي‌كنند، داراي بازده كمتري هستند و به همين علت، دانشآموز بمرور، علاقه خود را نسبت به مطالبي كه مي‌خواند از دست داده و نميتواند به آن توجه كند؛ در نتيجه، مطالب به صورت فعالانه در ذهن وي پردازش نمي‌شود؛ به طور مثال، شما ناگهان متوجه مي‌شويد كه در صفحه 45 كتاب هستيد، بيآنكه بدانيد در همان صفحات گذشته، چه خواندهايد؛ انگار فقط آنها را ورق زدهايد؛ پس اگر هنگام مطالعه، خلاصه‌نويسي كنيد، حاصل كار مفيدتر از زماني است كه صرفاً مطالب را ميخوانيد؛ زيرا در زمان خلاصه نويسي، مغز شما، حالت فعالتري دارد و سبب ميشود كه توجهتان به مطالب بيشتر شود و احتمال آنكه مطالب را طوري پردازش كنيد كه معناي شخصي برايتان داشته باشد، افزايش مي‌يابد.

 براي شما داوطلبان عزيز كنكوري، و حتي دانش‌آموزاني كه مشغول درس خواندن هستيد، خلاصه‌‌نويسي به چهار دليل پيشنهاد مي‌شود: اول اينكه هنگام مطالعه در عميق‌تر كردن يادگيري و دقيق خواني مؤثر است. دوم آنكه حجم و زمان مرور كمتر شده و امكان مرورهاي چندين باره را به شكلي سريع فراهم مي‌‌كند. سوم آنكه اگر خلاصه نويسي به شيوه‌اي صحيح انجام گيرد، به هنگام مرور، كارايي بهتر و مؤثرتري در مقايسه با مطلب اصلي خواهد داشت، و چهارم آنكه، خلاصه نويسي، اين امكان را فراهم مي‌كند تا تمام مطالب و مباحث مرتبط با يك موضوع را كه در كتاب درسي، جزوه، كتاب كمك آموزشي و هر منبع ديگري پراكنده است، در يك جا جمع ‌آوري كرده، از پراكنده خواني جلوگيري نموده و در وقت و زمان خود صرفه جويي كنيد. 

روش هاي مختلف خلاصه كردن

 براي اينكه خلاصه‌ نويسي كنيد، تنها يك ابزار مجزا لازم داريد و آن هم دفترچه يادداشت است. براي يك خلاصه نويسي خوب، شما مي‌بايست تمام خلاصه‌هاي يك درس را در يك دفترچه يادداشت كنيد و از خلاصه ‌نويسي در برگه‌هاي پراكنده و بدون صحافي خودداري نماييد؛ زيرا با گذر زمان، حجم يادداشت‌ها افزايش خواهد يافت و ترتيب آنها به هم خواهد خورد و يافتن و مرتب كردن آنها زمان و انرژي زيادي مي‌طلبد و كاري خسته كننده خواهد بود. خلاصه ‌نويسي، شامل فنون مختلف يادداشت‌برداري، حاشيه نويسي، خط كشي زير جملات، دسته‌ بندي و علامت‌گذاري مي‌شود كه بسته به شرايط و نوع مطالعه، مي‌تواند مختلف بوده و حتي براي يك درس، موارد متعددي را شامل شود.

1-    علامت گذاري

بهترين فن مطالعه، درگير شدن با مطلب يا به اصطلاح، مطالعه فعال است. علامت‌گذاري، سريع‌ترين روش براي مطالعه فعال است و البته نكات مهم را نيز مشخص مي‌كند. زماني كه مطلبي را مطالعه مي‌كنيد، جايي كه برايتان سؤال باقي مي‌‌ماند و مطلب را به طور كامل متوجه نمي‌‌شويد، از علامت سؤال (؟) استفاده كنيد و كنار آن مطلب علامت بزنيد. هرجا احساس نموديد كه مطالب، پرسش‌‌خيز بوده و در آن به نكته مهمي اشاره شده است، علامت تعجب (!) بگذاريد و جايي كه به يك كلمه يا عبارت كليدي برخورديد، دور آن را خط بكشيد و پاراگراف هاي مهم را با ستاره (*) مشخص كنيد. به طور كلي، هنگام مطالعه، استفاده از علامت‌ گذاري، سرآغاز خوبي براي مطالعه دقيق و فعال است. دقت داشته باشيد كه در استفاده از علامت‌‌ها و انتخاب جملاتي كه خط كشي مي‌‌شوند، زياده‌‌روي نكنيد؛ چرا كه در مطالعه‌‌هاي آتي حوصله‌‌تان سر مي‌رود.

2-   خط كشيدن زير مطالب مهم

يكي از شيوه‌هايي كه در خلاصه‌نويسي به كار مي‌رود، خط كشيدن زير مطالب مهم است. معمولاً اين روش در ميان بيشتر دانش‌آموزان و داوطلبان از محبوبيت برخوردار است؛ زيرا هم راحت‌تر از يادداشت‌برداري است و هم داوطلب احساس مي‌كند كه مطالب مهم را بدون كمترين تغييري خلاصه كرده است. براي خط كشيدن زير مطالب مهم، بهتر است كه از خودكارها، مدادها يا ماژيك هاي رنگي استفاده كنيد؛ مثلاً مطلب بسيار مهم را با يك رنگ، مطالب كمتر مهم را با رنگ ديگر و مطالب هر فصل يا موضوع را نيز با رنگي خاص خط بكشيد. اين كار باعث مي‌‌شود تا هم مطالب، بيشتر در ذهن شما باقي بماند و هم تنوع بيشتري داشته باشيد و زود خسته نشويد.

 در خلاصه نويسي به روش خط كشيدن زير مطالب، بايد توجه داشته باشيد كه با وسواس اينكه ممكن است مطلبي از قلم بيفتد، زير همه مطالب خط نكشيد؛ زيرا در غير اين صورت، حاصل كار، صفحهاي پر از خط در زير جملات مي‌شود، نه يادگيري بيشتر. اگر شما در هر صفحه، زير مطالب زيادي خط بكشيد احتمال كاهش يادگيري وجود دارد و نشانه آن است كه اين وسيله را جانشين توجه واقعي به مطلب و برگرداندن مطلب به زبان خود كردهايد. چيزي كه هنگام انجام اين كار بايد مد نظر قرار دهيد و زير آن را خط بكشيد، اطلاعات مهم، مانند: نتيجهگيريهاي كلي، تعريفهاي كليدي و جملههاي اصلي كه وظيفه آنها توضيح و تشريح نكات است، جملات كليدي، نكات تستي و ... است؛ بدون اينكه به انديشه اصلي مطلب خدشهاي وارد آيد.

3- حاشيه نويسي

يكي از كارهاي مهمي كه در خلاصه‌نويسي مي‌توانيد انجام دهيد اين است كه حاشيه نويسي كنيد. حاشيه نويسي با هدف انتقال مجموعه‌اي از مطالب مهم و خلاصه شده از متني است كه شما مطالعه كرده‌ايد. در حاشيه نويسي مي توانيد كليدي‌ ترين جمله هر پاراگراف را استخراج و به زبان خودتان در حاشيه كتاب يا جزوه يادداشت كنيد. براي انجام اين كار در پايان هر پاراگراف از خودتان بپرسيد كه اين پاراگراف قصد داشت چه مطلبي را به من بياموزد و آن را در يك جمله و با زبان خودتان، نه به صورت كتابي، بيان كرده و يادداشت نماييد؛ به علاوه مي‌توانيد سؤال، انتقاد يا هر مطلب ديگري را كه مربوط به همان موضوع است و در جاي ديگري خوانده‌ايد، حاشيه‌نويسي كنيد. اين فرآيند به تمركز فكر، دقت، حفظ و يادگيري بهتر كمك مي‌كند.

4-   دسته بندي

يكي ديگر از روش‌ هاي مهم خلاصه‌ نويسي، دسته‌بندي است. به كارگيري اين روش براي مباحثي مانند: تاريخ ادبيات يا احاديث درس دين ‌و زندگي كه شامل دسته ‌ها و طبقه‌ بندي‌‌هاي مختلف است، بسيار مفيد است. روش كار نيز به اين صورت است كه بايد مطالب مختلفي را كه مي‌توان در يك دسته قرار داد، يك جا نوشت و آنها را دسته‌ بندي كرد؛ به عنوان مثال، مي‌شود شاعران را بر حسب قرن و يا احاديث را بر اساس اشخاص، دسته‌ بندي نمود.

5-   يادداشت‌ برداري

اصلي‌ ترين نوع خلاصه ‌نويسي، يادداشت ‌برداري است كه مي تواند كمك بسيار مؤثري به يادگيري طولاني مدت و همين طور، صرفه جويي در وقت شما نمايد. يادداشت برداري، عبارت است از برداشت كليدي ‌ترين مفاهيم هر مطلب و ثبت آن در دفترچه‌اي جداگانه به شيوه‌اي خاص كه در مرورهاي آتي كارايي داشته باشد. هر برگه يادداشت ‌برداري شده بايد داراي دو ويژگي مهم باشد:اول اينكه بايد خلاصه و كليدي باشد؛يعني آنچه را كه يادداشت مي‌كنيد بايد حجمي بسيار كمتر از آنچه كه در متن اصلي موجود است، داشته باشد. دومين ويژگي يادداشت‌ برداري، تداعي‌گر بودن يادداشت‌‌هاست؛ يعني همه آنچه را كه پاراگراف و متن قصد انتقال آن را داشت، به شما انتقال دهد و يادآوري ‌نمايد؛به بيان ساده، يادداشت ‌ها بايد مفيد، اما مختصر باشند.

ممكن است كه در ابتدا، شما در انجام هر يك از اين روش‌هاي خلاصه نويسي، با مشكل مواجه شويد، اما اگر بخواهيد و اراده كنيد كه مطالعه خوبي براي كنكور داشته باشيد، حتماً مي‌توانيد بتدريج، مطالب را به بهترين شكل ممكن خلاصه برداري كنيد. به خاطر داشته باشيد كه يك مطلب، بسته به اهميت و تستي بودن آن، مي‌تواند به همه اشكال يا يك شكل خلاصه نويسي شود.

در خلاصهنويسي، نكات زير را بايد رعايت كنيد تا در وقت خود صرفه جويي كرده و از زحمت خودتان هم بهترين نتيجه را بگيريد:

1-     يكي از راههاي كارا كردن يادداشتها به هنگام ثبت كلمات مهم، به كار نگرفتن كلمات اضافي است. در خلاصهنويسي، هر قدر اطلاعاتي با كلمات كمتر و عبارتهاي كوتاهتر نقل شود، كارآيي آن بالاتر است؛ بنابراين، هنگامي كه اطلاعات نسبتاً زيادي را در چند كلمه خلاصه ميكنيم، يادداشتهاي شما كارا هستند. در يادداشتها بايد هدفتان اين باشد كه حتيالامكان مطالب مختلف اعم از درس معلم، كتاب و جزوه را در جملههاي كوتاه و مفيد بگنجانيد. اين كار سبب مي‌شود كه توجه شما صرفاً به اطلاعات مهم متمركز شود. بايد از اين گونه جملهها، يعني از جملههايي كه كليترين و محوريترين اطلاعات را در بر دارند، يادداشت برداريد و به جملههايي كه از لحاظ اهميت ساختاري، ضعيف و حاوي اطلاعات جزييترند، توجه چنداني نكنيد. 

2-     در خلاصهنويسي، ابتدا بايد كليات موضوع مورد توجه قرار گيرد و موضوعات به صورت نمودار درختي رسم شود و سپس به جزييات پرداخته شود. در خلاصهنويسي بايد دقت كرد كه معمولاً ايده و نكته اصلي در دو جمله اول پاراگراف بيان شود و بقيه پاراگراف، شامل توضيحات اين مطلب باشد؛ اما اين بدان معني نيست كه بقيه متن، مهم نيست، بلكه در ادامه متن بايد به كلمات كليدي مانند: «نخستين»، «مهمترين عامل»، «بيشترين تاثير»، «نكته اساسي»، «در نتيجه» و مثبت يا منفي بودن افعال توجه كرد.

3-    يكي از كارهايي كه مي توانيد در خلاصه نويسي انجام دهيد، اين است كه طرز ارتباط موضوعات اصلي و فرعي را به كمك نمودار درختي نمايش دهيد تا به درك بهتر مطالب كمك كند.

4-    در هنگام مطالعه مباحث درسي، ابتدا به كشيدن خط در زير مطالب اصلي، مهم و با اهميت بپردازيد و سپس خلاصهنويسي كنيد؛ زيرا انجام دو فعاليت مجزا، يادگيري و خلاصهنويسي در يك زمان واحد، باعث ايجاد اخلال و عدم تمركز در انجام هر دو عمل ميشود. 

5-    خلاصهنويسي شما، چنانچه شامل خلاصه مباحث درسي، نكات مهم در كتاب درسي و جزوات يا تستهاي غلط و «نزده» شما در آزمونها و مجموعههاي تست باشد، داراي ارزش درسي بالاست و الزاماً نبايد فقط از داخل كتاب يا جزوه شما جمعآوري شود.

6-     هنگام مطالعه مطالب خلاصهنويسي شده، كه حاوي خطوط اصلي و پيامدهاي مهم است، به كم اهميتي مطالبي پي مي‌بريم كه در زمان خلاصهنويسي، مهم جلوه كردهاند يا به علت گذشت زمان و مرور مطلب، اهميت اوليه را ندارند؛ پس اين نكات را حذف كنيد. 

7-    در خلاصهنويسي، به انتخاب سبكي مناسب با متن خلاصه شده، رعايت يكنواختي افعال از لحاظ زمان، توجه به حجم مطالب و عدم تصرف در پيامها و محتواي متن اصلي، توجه كنيد. خلاصه درسهاي فرمولي و قاعدهدار مانند: درسهاي شاخه رياضيات، فيزيك، شيمي، منطق، گرامر انگليسي، قواعد عربي، دستور زبان فارسي و آيين نگارش، اقتصاد و آرايه‌هاي ادبي، از طريق يادداشت فرمولها و قواعد، رسم نمودارهاي لازم و طبقهبندي دقيق اجزاي هر مبحث فراهم مي‌آيد و لازم است كه به منظور تسلّط و يادآوري در مرور مباحث خلاصهنويسي شده، براي هر مورد مثالي آورده شود. 

8-    چون اغلب قواعد، گاهي به وسيله موارد استثنايي و تبصرهها نقض ميشود، اين نكات خلاف قاعده نيز بايد يادداشت و آموخته شود. در واقع، اهميت استثناها از قواعد خيلي بيشتر است و عموماً، سؤالات مهم و اساسي كنكور از ميان اين مطالب استخراج ميشود. در درسهاي همگروه رياضيات، توجه به اين نكته ضرورت دارد كه بدانيم توانايي حل مسايل با توانايي تستزني خيلي تفاوت دارد، و مورد دوم، بسيار دشوارتر و مستلزم تمرين و تكرار فراوان است. 

9-    در خلاصهنويسي درسهاي تشريحي و حفظكردني از قبيل: معارف اسلامي، تاريخ، جغرافيا، تاريخ ادبيات، جامعه شناسي، علوم اجتماعي، روانشناسي، فلسفه، زيستشناسي، زمين شناسي، ادبيات و شيمي (بخشهاي تعريفي و تشريحي) 
مي‌‌‌بايست كل هر فصل يا گفتار را بخوانيد و مطالب اساسي و مهم را به شكلي برجسته مشخص سازيد و آن گاه نكات مشخص شده را در يك دفتر جداگانه يادداشت كنيد.

10- خط كشيدن زير جملهها و يادداشتبرداري از خواندن تنها و خلاصهنويسي از جملات خطكشي شده، مؤثرتر است؛ پس بايد به هنر خلاصهنويسي مجهز بود تا از زمان و نيز از امكانات، بيشترين استفاده را كرد.

11- برخي از داوطلبان گمان مي‌كنند كه خلاصه‌نويسي، باعث گرفتن وقت مطالعاتي آنها مي‌شود و نسبت به وقتي كه براي آن صرف مي‌كنند، سود كمتري دارد؛ در حالي كه اين موضوع برعكس است. از مزاياي خلاصهنويسي، بهرهگيري از يادداشتهاي خلاصه نويسي شده در مدت زمان كوتاه و صرفهجويي در زمان، تسهيل در برخورداري از محتويات مهم كتب و جزوات در حجم كم، ايجاد انگيزه در دانشآموزان براي مطالعه، كمك به در خاطر سپردن مطالب و از ياد نرفتن آنها و كمك به تمركز فكر هنگام خواندن كتاب و جزوه است. 

12- تاريخ يادداشت‌‌برداري را در گوشه برگه يادداشت نماييد تا در زمان‌‌هاي خاص مرور سر درگم نشويد. 

13- به خاطر داشته باشيد كه در برنامه ريزي خود، زمان هايي را بايد به مرور اختصاص دهيد و در اين زمان‌هاي مرور، به جاي مطالعه دوباره كتاب يا جزوه، خلاصه‌هايي را كه برداشته‌ايد، مطالعه كنيد.

در هر بار مرور خلاصه ها، نسبت به مرورهاي قبل مي توانيد بخشي از خلاصه ها را كه به طور كامل ياد گرفته‌ايد، حذف كنيد تا در وقتتان صرفه جويي شود.

منبع : پيك سنجش 31فروردين 94